Solidariteit en pensioenen: hoe zit dat echt?

Solidariteit. Een woord dat bij veel mensen warme gevoelens oproept. Want wie wil er niet solidair zijn met zijn medemens? Dus als je leest dat ons pensioenstelsel ‘gebaseerd is op solidariteit’, klinkt dat positief. Alleen weet bijna niemand hoe die solidariteit in de praktijk werkt. Want wie het wél weet, loopt er vaak een stuk minder warm voor. In dit blog leg ik uit waarom.

Twee soorten solidariteit

Er zijn ruw gezegd twee verschillende soorten van solidariteit.

1. Risicosolidariteit

De eerste is de solidariteit waarbij mensen het risico op een bepaalde schade met elkaar delen. Het risico dat je huis afbrandt, dat je een auto-ongeluk krijgt of arbeidsongeschikt wordt. Heel vroeger stopten mensen gezamenlijk geld in een pot. En daaruit ontstonden de eerste coöperatieve verzekeraars, de zogenaamde ‘Onderlingen’. Dat waren de voorlopers van onze huidige verzekeraars.

2. Draagkrachtsolidariteit

Bij deze vorm wordt de rekening van ‘iets’ gedeeld naar draagkracht. De sterkste schouders die de zwaarste lasten dragen dus. Dit zien we terug in ons (progressieve) belastingstelsel waar de beter verdienenden meer betalen. En in ons stelsel van sociale verzekeringen en toeslagen waarbij de mensen die het zwaarder hebben, wat extra’s krijgen.

Hoe zit het bij pensioenen?

Bij pensioenen is (officieel) sprake van risicosolidariteit. We delen het zogeheten langlevenrisico met elkaar. Beter gezegd: we delen de kosten die een lang – lees: langer dan gemiddeld – leven met zich meebrengt. Daarom spreken we van pensioenverzekeringen en zijn er pensioenverzekeraars. Alleen, in tegenstelling tot andere verzekeringen, doen we bij pensioen alsof het risico voor iedere deelnemer even groot is.

We vinden het logisch dat wanneer je een huis met rieten dak hebt, je een hogere premie betaalt voor de brandverzekering. Of dat, als je roekeloos rijdt en veel schade maakt, je ook een hogere premie betaalt. Meer risico = hogere premie. Maar bij pensioen doen we net alsof ‘het risico’ dat een stratenmaker negentig jaar wordt even groot is als ‘het risico’ dat een hoogleraar die leeftijd bereikt. Wat evident niet zo is. Ik schreef er jaren geleden al dit opiniestuk in Trouw over.

Perverse solidariteit

Als gevolg van de hierboven genoemde werkwijze is de risicosolidariteit binnen onze pensioenen de facto draagkrachtsolidariteit geworden. Maar dan omgekeerd! De minder gezonde deelnemer – vaak praktisch of lager opgeleid – met een kortere levensverwachting en minder draagkracht, subsidieert de gezondere – vaak theoretisch of hoger opgeleid – deelnemer met meer draagkracht! Precies het tegenovergestelde van waar mensen aan denken bij het woord solidariteit.

Deze vorm van solidariteit wordt om die reden dan ook wel omgekeerde of perverse solidariteit genoemd. Omdat het hier structureel de verkeerde kant op werkt. En – helaas – is dit in het nieuwe stelsel nog altijd het geval.

Maar er zijn nog veel meer manieren waarop geld van de ene groep deelnemers naar de andere wordt geschoven. Die lang niet iedereen kent. En dat alles onder die warm klinkende noemer van solidariteit. Ik geef een aantal voorbeelden.

• Mannen en vrouwen
  Vrouwen worden gemiddeld ouder dan mannen. In pensioenlingo heet het dat ‘mannen solidair zijn met vrouwen‘. Nu valt hier genoeg voor te zeggen, want op allerlei andere vlakken worden vrouwen weer benadeeld in ons pensioenstelsel.
• Jong en oud
  Je hebt vast wel eens gehoord dat in het huidige pensioenstelsel ‘jong voor oud’ betaalt. Dat kwam door de zogenoemde ‘doorsneesystematiek’, waarbij je voor je 45ste teveel en na je 45ste te weinig betaalt voor je pensioen. Ook hier heette het dat jongeren solidair zijn met ouderen.
• Actieven en slapers
  Die doorsneesystematiek wordt afgeschaft. Ben jij nu op middelbare leeftijd, dan zijn er straks – als jij oud bent –  geen jongeren meer die solidair zijn met jou. Oftewel: er verschuift dan geen geld meer van jong naar oud. Daarom wordt de groep van 40-plussers bij de overgang naar het nieuwe stelsel gecompenseerd.
  Vreemd genoeg geldt dit alleen voor de mensen die actief inleggen bij een pensioenfonds. Die worden de ‘actieven’ genoemd. Leg je niet meer in bij een fonds, bijvoorbeeld omdat je zelfstandige geworden bent, wordt je ‘slaper’ genoemd en dan krijg je geen compensatie. Je raadt het al: slapers zijn hier solidair met actieven.
• Actieven en gepensioneerden
  Er komt in het nieuwe stelsel een ‘solidariteitsreserve’. Van elke inleg gaat straks een deel naar die reserve. De buffer die zo ontstaat, zal met name gebruikt worden om bij tegenvallende beleggingsresultaten de pensioenen van gepensioneerden op peil te houden. Op dat moment zijn de actieven dus solidair met de gepensioneerden.
  En ga je weg bij het pensioenfonds? Dan wordt je slaper en krijg je niets mee van die buffer waar je aan bijgedragen hebt. Maar als slaper ben je dan wel weer solidair… Voelt goed hè?

Hoe leggen pensioenfondsen het uit?

Wellicht lees je nu pas voor het eerst hoe die solidariteit in ons stelsel écht werkt. Pensioenfondsen zelf zijn daar nooit heel duidelijk over. Maar spreken er vooral over in de positieve zin, met woorden als ‘solidariteit’ en ‘collectiviteit’.

Deze week ontvingen de slapers – waaronder mijn vriendin – een grote folder in de bus. Ik was benieuwd hoe ze de solidariteit in het nieuwe stelsel zouden uitleggen. Tot mijn verbazing werd solidariteit uitgelegd als ‘gezamenlijk beleggen voor alle deelnemers’.

‘Verrek, dat doen we bij Bright ook! Zouden we ons dan ook solidair mogen noemen?’
Nou nee, dat doen we uiteraard niet. Gezamenlijk beleggen in een collectief fonds – wat Bright ook doet – heeft immers niets met solidariteit te maken.

Wat is het wél?

Zeg gewoon eerlijk dat solidariteit binnen pensioenfondsen simpelweg betekent dat er met geld geschoven wordt tussen groepen deelnemers.

Dat dit niet helder uitgelegd wordt, komt wellicht doordat dit schuiven niet altijd op een heel transparante wijze gebeurt. En ook niet op een manier die de meeste mensen bij het woord solidariteit zouden verwachten.

Bij solidariteit verwacht je dat geld van rijk naar arm schuift. Van de sterkere schouders naar de zwakkere. Van de gezonde naar de minder gezonde. Maar binnen ons pensioenfondsenstelsel gebeurt het juist andersom. Wees daar gewoon eerlijk over. Wellicht komt dan de discussie op gang en wordt dit probleem aangepakt.